'सहकारी व्यवसायद्वारा समृद्ध नेपालको निर्माण' नारा घन्काउँदै सोमबार ५५ औँ राष्ट्रिय सहकारी दिवस मनाइएको छ । सहकारी अभियान आजको विश्वव्यापी आवश्यकता बनेको छ । 'सहनाववतु सहनौ भुनक्तु' जस्ता वैदिक सूक्तिबाट सहकारिताको मर्म यहाँ उहिल्यै आत्मसात् गरिएको अनुभव गर्नसकिन्छ भने गुठी, धर्मभकारी आदि परम्परागत संस्थालाई यसको प्रचलनका बलिया उदाहरण मान्नसकिन्छ । तैपनि आज जे जस्तो स्वरूप र अवधारणामा सहकारी अभियानको विकास भएको छ, यसको प्रारम्भिक इतिहास भने लामो छैन । वि.सं.२०१३ साल चैत २० गते चितवन जिल्लामा स्थापना भएको बखानपुर ऋण सहकारी संस्था नै नेपाली पहिलो सहकारी संस्था हो । यही संस्थाको स्थापना दिनलाई विशेष महìव दिई बर्सेनि चैत २० गतेका दिन राष्ट्रिय सहकारी दिवस मनाउने प्रचलन रहेको छ । उन्नाइसौँ शताब्दीको आधाआधीताका बेलायत, जर्मनी हुँदै अघि बढेको सहकारी आन्दोलन जापान, इटाली, डेनमार्क, प|mान्स, आयरल्याण्ड, चीन आदि मुलुक हुँदै आज प्रभावकारीरूपमा फैलँदो छ । दक्षिण एसियाली मुलुकभित्रै पनि सहकारी सफल भएका दृष्टान्त अनेक छन् । बङ्गलादेशमा यसको सुुन्दर नमुना पाउनसकिन्छ । थोरै समयमा नेपालले पनि सहकारी क्षेत्रमा उल्लेख्य काम गरेको छ । छरिएर रहेका आम नेपालीका पूँजी, श्रम, सीप र प्रविधिको उपयोग तथा उद्यमशीलताको विकासका निम्ति २३ हजारभन्दा बढी प्रारम्भिक सहकारी संस्था क्रियाशील हुनुलाई उत्साहबर्द्धक अवस्था मान्नैपर्छ ।
गरिबी निवारणका क्षेत्रमा सहकारी अभियानले अभूतपूर्व योगदान गर्नसक्नेमा दुईमत रहँदैन । ससाना लगानीमा सीमित रहेको सहकारितालाई जलस्रोत, पर्यटनलगायतका विभिन्न ठूला फाँटमा पुर्याउनु जरुरी छ । सहकारी अभियानमार्फत रोजगारी सिर्जना, आयआर्जन, उत्पादकìव बृद्धि, कृषिको व्यवसायीकरण तथा कृषि उत्पादनको बजारीकरण आदितर्फ सार्थकता हासिल हुँदै गइरहेको पाइए पनि सन्तोष मान्नुपर्ने स्थिति भने छैन । सङ्ख्यात्मक हिसाबमा सहकारी संस्थाको ठूलो रूप देखिए पनि गुणात्मकताका पक्षमा कमी, कमजोरी धेरै छन् । राजधानीलगायत शहरी क्षेत्रमा जे जसरी सहकारी संस्था थपिँदै गएका छन्, त्यस अनुपातमा दुर्गम भेगसम्म सहकारीको पहँुच छैन । आवश्यक निगरानीको अभावले विकृति बढेका छन् । सहकारीको मूल्य, मान्यताविपरीत संस्था चल्नथाल्नुलाई साधुवादको विषय मान्नसकिँदैन । सहकारी संस्था दर्तामा जोड दिने, नियमित निगरानीमा चासो नलिने प्रवृत्तिले सहकारी संस्थालाई स्वनामधन्य हुन नदिएको यथार्थ सरोकारीले स्वीकार्नैपर्छ । वि.सं.२०४६ सालको परिवर्तनपछि सहकारी क्षेत्रमा आन्दोलन नै भएसरि भटाभट संस्था खोल्ने लहर चले पनि खुलेका जति चलेका र चलेका जति टिकेका उदाहरण पाइँदैन । जनसाधारणका रकम कुम्ल्याई सञ्चालक भाग्ने परिपाटीले एकताका सहकारी भन्नासाथ बीस हात पर भाग्नुपर्ने अवस्था सिर्जिएको विदितै छ । यो रोग अझै निमिट्यान्न नभइसकेको पनि जगजाहेर छ । सहकारी क्षेत्रप्रति विश्वास बढाउनुपर्ने चुनौतीपूर्ण अवस्था छ । केही सहकारी सञ्चालकका गलत प्रवृत्तिका कारण समग्र सहकारी अभियान प्रदूषित नठहरिनु स्वाभाविक हो । त्यस्ता खराब परिपाटी बिस्तारै कम हुँदै जानुले यसको पुष्टि गरेको छ । रहे, भएका कमी, कमजोरी मेटाउनेतर्फ सम्बद्ध निकाय जोडतोडका साथ सक्रिय हुनुपर्छ । सहकारी संस्थामाथि नियन्त्रण होइन, नियमनचाहिँ जरुरी रहेको हेक्का राख्न चूक नहोस् । सहकारी संस्थामा जम्मा रकमको प्रत्याभूति दिने संयन्त्र बन्नसके सहकारिताको अभियानले ठूलो फड्को मार्नेमा सन्देह रहँदैन । त्र
