नेपाली नेपालको राष्ट्रभाषा हो। यसको उद्भव र विकासको लामो परम्परा छ। भारोपेली परिवारको योभषा दिनानुदिन विकसित हुँदै गएको पाइन्छ। प्रत्येक दिन एउटा न एउटा विधामा कुनै न कुनै पुस्तकको प्रकाशन हुन्छ। यो सर्वथा स्वागतयोग्य कुरा हो। यसबाट नेपाली वाङ्मयको श्रीवृद्धि हुने कुरो प्रष्ट छ। पञ्चायतकालमा यस भाषाको विकास अप्रत्याशित र अपत्यारिलो ढङ्गबाट भएको सबैलाई अवगत भएको कुरो हो। त्यस कालखण्डमा 'एउटा भाषा एउटै भेष' को नारा सम्पूर्ण राष्ट्रमा घन्किन्थ्यो।
खास गरेर पूर्व राजा महेन्द्रको शासनकालमा यस भाषाको विकास तीव्रतम गतिमा भएको पाइन्छ। सम्पूर्ण तराई मधेसमा शिक्षाको माध्यम हिन्दी र अङ्ग्रेजी थियो तर पञ्चायतकालमा हिन्दीको स्थानमा नेपालीलाई शिक्षाको माध्यम बनाइयो। पाठ्यपुस्तक पनि धमाधम तयार गरेर छाप्न लगाइयो। सरकारी कार्यालयका भाषा त नेपाली छँदै थियो। तराई -मधेसमा त नेपाली न जान्ने र नेपाली टोपी नलगाउनेलाई नागरिकता नै निषेध गरिएको थियो। यसबाट सबैभन्दा बढी फाइदा नेपाली भाषा र साहित्यलाई हुन गयो। २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि नयाँ संविधान बन्यो र यसमा नेपाली नेपालको राष्ट्रभाषा र अन्य भाषालाई राष्ट्रिय भाषा भनेर भनियो। अन्य भाषाको अल्प विकास भयो। नेपाली इतर भाषामा साहित्यको रचना पनि कम हुन गयो। नेपालीको वर्चस्व सम्पूर्ण देशमा कायमै रहृयो।
काठमाडौँका कार्यालयहरूमा नेवारी र तराई मधेसका कार्यालयमा विशेष गरेर धनुषा जिल्लाको जनकपुर र सप्तरी जिल्लाको नगरपालिकामा मैथिली भाषाको प्रयोगको प्रयास गरियो तर सर्वोच्च अदालतले यसलाई अवैध र अवैधानिक घोषित गरिदियो। नेवारी काठमाडौँ उपत्यकाको प्रमुख भाषा हो भने मैथिली तराई-मधेसको प्रमुख भाषा हो। नेपाली भाषाभाषीको सङ्ख्या ४८.६१ प्रतिशत मैथिली भाषाभाषीको सङख्या १२.३२ प्रतिशत र नेवारी भाषाभाषीको सङ्ख्या ३.६३ भए पनि यसको साहित्यमा उल्लेखनीय उन्नति हुन सकेन। मैथिली त मल्लकालमा राजकाजको भाषा नै थियो तर दुर्भाग्यवश पञ्चायतकालमा यसको तेजोवध गरियो। त्यस्तै नेपालमा बोलिने अन्य भाषामा भोजपुरी ७.५३ प्रतिशत, थारू ५.८६ प्रतिशत, तामाङ ५.१९ प्रतिशत, मगर ३.३९ प्रतिशत, अवधी २.४७ प्रतिशत, बान्तवा १.६३ प्रतिशत, गुरुङ १.४९ प्रतिशत, लिम्बू १.४७ प्रतिशत, बज्जिका १.०५ प्रतिशत, उर्दू ०.७७ प्रतिशत, शेर्पा ०.५७ प्रतिशत, हिन्दी ०.४७ प्रतिशत, सिंथाली ०.१८ प्रतिशत, चेपाङ ०.१६ प्रतिशत, दनुवार ०.१४ प्रतिशत, झागड या धागड ०.१३ प्रतिशत, बंगाली ०.१ प्रतिशत, मारवाडी ०.१ प्रतिशत, थामी ०.०८ प्रतिशत आदि पर्दछन्। स्रोत २०५८ को जनगणना, केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग)
यस अनुसार के प्रष्ट हुन्छ भने नेपालमा धेरै भाषा बोलिन्छन्। धेरै -४८.६१ प्रतिशत वक्ता रहेको नेपाली भाषादेखि अत्यन्त थोरै -०.०३ प्रतिशत) वक्ता रहेको थकाली भाषासमेत सम्बन्धित समुदायका जनजिब्रोमा जीवित रहेको भाषाका रूपमा पाइन्छन्। सबै भाषाको आ-आफ्नो लिपि पनि रहेछ तर अधिकांश भाषाको लिपि देवनागरी नै रहेछ। अझ यी विभिन्न भाषाको अध्ययन, अनुसन्धान र विश्लेषण हुन बाँकी नै छ। नेपालमा बोलिने विभिन्न भाषाको भाषिक परिवारमा पनि विविधता पाइन्छ। संसारमा बोलिने महत्त्वपूर्ण भाषा परिवारमध्ये यहाँ जम्मा चार भाषा परिवारको प्रयोग हुने गर्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०५८ ले ९२ वटा भाषाको पहिचान गरिसकेको छ। जुन विभिन्न भाषा, परिवार अन्तर्गत पर्दछन्।
नेपालभित्र बोलिने भाषाहरूलाई विभाजन गरेर हेर्दा भारोपेली भाषा परिवारको भाषा बहुसङ्ख्यक जनताले आफ्नो दैनिक बोलचालमा प्रयोग गर्दै आएको पाइन्छ। दोस्रो ठूलो भाषा परिवारको रूपमा भोट बर्मेली १८.४५ प्रतिशत रहेको छ भने आग्नेय परिवारको भाषाभाषीको सङ्ख्या ०.२ प्रतिशत रहेको छ। द्रविडियन भाषा सबभन्दा कम ०.१ प्रतिशत मानिसको भाषाको रूपमा प्रचलनमा छ। यति हुँदाहुँदै पनि नेपालका करिब २.३ प्रतिशत मानिसले बोल्ने भाषा कुन हो भनेर भाषाविद्हरू निश्चितरूपमा भन्ने स्थितिमा छैनन्। २०४८ सालको जनगणनामा लगभग साढे पाँच लाख जनताको मातृभाषा उल्लेख गरिएको छैन। यसबाट के प्रष्ट हुन्छ भने यिनीहरूको भाषिक पहिचान हुन सकेको छैन। यी भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा छन्।
२०६३ सालमा जारी अन्तरिम संविधानमा नेपाली सरकारी कामकाजको भाषा र अन्य सबै भाषालाई राष्ट्रिय भाषा भनिएको छ। प्रकारान्तर रूपमा नेपाली नेपालको राष्ट्रभाषा हो र अन्य भाषा राष्ट्रिय भाषा। यसप्रकार राष्ट्रभाषा र राष्ट्रिय भाषामा अन्योन्याश्रति सम्बन्ध छ अपनत्वको, आत्मीय सम्बन्ध छ यसबाट यी भाषा लाभान्वित हुँदै आएका छन्। हिन्दी भाषा आज विश्वभाषा बन्ने क्रममा छ र यो भाषा विभिन्न भाषाका शब्द ग्रहण गरेर सम्पन्न भएको सर्वविदित छ। छिमेकी मुलुक भारतमा बोलिने सबै भाषाका शब्दावलीलाई आत्मसात् गरेर यो भाषा धनी भएको छ।
यस सन्दर्भमा एकजना भारतीय विद्वान् सुभाष शर्माको मत मननीय छ। उनी भन्छन् 'हिन्दी भाषा इन्द्रधनुषी रङ्गो से समृद्ध हो रही है। वस्तुतः जो भाषा समय के साथ लगातार बदलती है और खुले दिल से दुसरी भाषाओं से शब्दों को आदान-प्रदान निरन्तर करती रहती है, वही जीवन्त होती है, अर्थात् वही आधुनिक भाषा होती है।'
सुभाष शर्मा, भाषाओं का जीवन और मरण, ज्ञानोदय नोभेम्बर २०१०। उर्दू भाषाले त हिन्दीभाषालाई यसै पनि सुमधुर बनाउनमा सक्रिय भूमिका खेल्दै आएको छ। आजको हिन्दी भाषामा उर्दू शब्दको प्रयोगले यसको कर्कशतालाई मेटेर मधुरता घोलेको छ। उर्दू, बंगाली, मैथिली र प|mान्सेली भाषाहरू मधुर भाषामा गनिन्छन्। यी विभिन्न भाषाको आपसी सुमधुर सम्बन्धले भाषिक माधुर्य बढ्न गएको छ। हिन्दी विश्वभाषा बन्ने उपक्रममा छ भने नेपाली भाषा अन्तर्राष्ट्रिय भाषा। अचेल नेपाली भाषाको प्रगति दिनानुदिन तीव्र गतिमा भइराखेको छ। हरेक दिन कम्तीमा दुईवटा कृतिको विमोचन भइराखेको छ र नेपाली भाषा एउटा नयाँ कीर्तिमान स्थापित गर्दै आएको छ। विगत एक दशकदेखि नेपाली भाषा विवादको विषय बन्दै गएको छ। केही ध्वनि भाषाविद्हरूले यस भाषालाई मनोमानी ढङ्गबाट यसको हिज्जेमा परिवर्तन गरेर हुर्मत लिन लागेका छन्। नेपाली भाषाको हविगत अहिले हेर्न लायकको छ। यसबाट अन्य राष्ट्रिय भाषासित यसको दूरत्व दिनानुदिन बढ्दै गएको छ जबकि हुनु के पर्दथ्यो भने यी भाषाहरूको बीचमा सामीप्य स्थापित हुनुपर्ने तर ठीक यसको उल्टो भइराखेको छ जुन चिन्तनीय विषय हुन गएको छ।
प्रसिद्ध कथाकार गुरुप्रसाद मैनालीको कथा 'शहीद' शीर्षक नेपाली वाङ्मयमा अभिलेख भइसकेको छ त्यस्तै महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको अमर कविता 'गरीब' तर यी भाषाविद्हरूले यसलाई परिवर्तन गरेर 'सहिद' र 'गरिब' बनाएका छन्। 'शहीद' कथालाई वास्तवमा शहीद बनाइएको छ जुन दुर्भाग्यपूर्ण छ। विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको कथा 'मधेशतिर' र कविशिरोमणि लेखनाथ पौड्यालको कविता 'मधेश' शीर्षक पनि यहाँ उल्लेख छन्।
'मधेश' शब्द मध्यदेशबाट बनेको छ तर यस शब्दसित पनि केही ध्वनि भाषाविद्हरूलाई रिस उठेको छ र यसलाई 'मधेस' बनाएका छन्, जुन कुनै शब्द नै होइन। त्यस्तै 'राकेश' शब्द राका+ईशको सन्धि हो जसको अर्थ हुन्छ रातका मालिक अर्थात् चन्द्रमा तर 'राकेस' को कुनै अर्थ नै हुँदैन।
विद्वत् परम्परालाई पनि यी भाषाविद्ले क्षणिक लोकपि्रयता हासिल गर्न अपमान गरेका छन्। यी विद्वत् परम्परालाई विध्वंस नै गर्नुपरेको थियो भने यिनीहरूले राष्ट्रको सहमति लिएर यसो गर्नु शोभनीय हुन्थ्यो। यो सर्वस्वीकार्य पनि हुनसक्ने थियो। केही भाषाविद्ले लादेर भाषाको सहज प्रवाह र सम्प्रेषणीयतालाई समाप्त गर्नुहुँदैन। इतिहास साक्षी छ झर्रोवादको परिणति के भयो भनेर। यसका प्रवर्तक ताना सर्मा अहिले तारानाथ शर्माको रूपमा नै नेपाली साहित्यमा सम्मानित व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। भाषा नदी हो यसको गति प्राकृतिक रूपमा प्रवाहित हुन्छ। यो नैसर्गिक नदी हो र यसलाई केही बेरका लागि थुन्न सकिन्छ तर सधैँका लागि होइन, 'जीवन्त भाषाको नदी के बहते जलकी तरह होना चाहिए।'-सुभाष शर्मा ः ऐजन
यस परिप्रेक्ष्यमा के विनम्र अनुरोध गर्दछु भने यी भाषाविद्लाई कि उहाँहरूले नेपालका घर-परिवारमा गएर ध्वनि विज्ञानको सिद्धान्त अनुसार सबैलाई नेपाली भाषाको उच्चारण र हिज्जे सिकाइदिनुस्। के यो सम्भव छ ? यी नामूद भाषाविद्लाई औँलामा गन्न सकिन्छ। यिनीहरूबाट त के हजारौँ भाषाविद्ले पनि यो काम गर्न सक्दैनन्।
भाषाविद्लाई व्याकरणको ज्ञान होला। ध्वनि शास्त्रको सिद्धान्तमा यिनीहरू सिद्धहस्त पनि होलान् तर जनमानसलाई र जनसमुदायलाई यिनीहरूले प्रशिक्षण दिन सक्दैन्। यिनीहरूले मुख बाङ्गोटिङ्गो गरेर शब्दहरूको उच्चारण गर्लान् किनभने यिनीहरू भाषाविज्ञानको प्रयोगशालामा यस्तो अभ्यास गरेर आफूलाई दक्ष भाषाविद् सावित गरिसकेका छन् तर जनसाधारणलाई भाषावैज्ञानिक प्रयोगशालामा लगेर ध्वनिशास्त्रका नियम पढाउन एवं सिकाउनु के सम्भव होला ? कुनै पनि भाषामा भाँडभैलो मच्चाउनु एउटा कुरा हो र यसलाई व्यवस्थित, स्तरीय र सम्प्रेषणीय बनाउनु अर्को कुरा हो। अहिले सबैभन्दा जरुरी के हो भने नेपालीभाषालाई स्तरीकरण गर्ने र यसको मानकीकरण गर्ने जसले गर्दा यो भाषा अझ सम्प्रेषणीय हुन सकोस्। यस सन्दर्भमा कुमार कोइरालाको मत मननीय हुन सक्नेछ। उनी भन्दछन् 'पठनपाठन र वर्णविन्यासको एकरूपता अभावका कारण नयाँ पुराना पुस्ताबीच अझै अन्योल बढेको छ।'
-मधुपर्क २०६९ जेठ पृष्ठ १२)
प्राविधिक शब्दहरूको निर्माण गर्नु अर्को ठूलो चुनौती हो जसले गर्दा ज्ञान-विज्ञानका विश्वप्रसिद्ध तकनिकीलाई नेपाली भाषा साहित्यमा भित्र्याउन सकियोस्। नेपाली भाषालाई व्यवस्थित र वैज्ञानिक भाषा बनाएपछि अन्य राष्ट्रिय भाषालाई पनि यसबाट फाइदा हुन सक्नेछ।
अन्य राष्ट्रिय भाषाको शब्दावलीको प्रयोग गरेर राष्ट्रभाषालाई अझ सम्पन्न र समृद्धशाली बनाउन सकिन्छ भने अन्य राष्ट्रियभाषा पनि नेपाली भाषामा प्रयुक्त शब्दहरूको प्रयोग गरेर धनी हुन सक्छ। अहिलेका यी भाषाको क्रियाकलापबाट अन्य राष्ट्रिय भाषाको दूरत्व दिनानुदिन झन् झन् बढ्दै जान्छ। सत्प्रयास त के हुन्छ भने नेपाली भाषाका साथै अन्य राष्ट्रिय भाषालाई पनि उन्नति र समुन्नतितिर डोर्याएर लैजानुपर्दछ। नत्र झन् फाटो बढ्दै जानेछ।
