'ज्योति-स्तम्भ' झैँ थिए उनी, उज्ज्वलता फैलाए- विचारले Û
सुधारवादी ध्येय लिएर 'दक्ष' बने व्यवहारले Û
"विचार घुस तेजिला, हृदयमा उज्यालो भर
अँधेर-निशिमा परेँ, किरण छाऊ हे सुन्दर Û"
भन्दै, शिव-सुन्दर भावले-भित्री चेत उघारेर Û
अथक परिश्रम कविले गरे-साहित्य-क्षेत्र सिँगारेर Û
धनी थिए चेतनताका उनी, लागिपरेथे 'ज्ञान-युद्धमा' ।
प्रभाव पर्न गएथ्यो सबतिर-शोषित, पीडित, प्रबुद्धमा ।
अमर बनेथ्यो उनको चिन्तन, कहलिए- 'लक्ष्मीप्रसाद' भनी Û
अपहेलित जीवनको उद्धार-गर्ने ठहरिन गए- 'गुनी' Û
पहाड, उपत्यका, तराई सबैतिर, 'कवि-नजर' पुगेको देखिन्छ ।
सबै जात र वर्गहरूकन-कृतिले ब्यूँझाएको पाइन्छ ।
पूर्वीय संस्कार भएका मान्छे, पश्चिमतिर पनि लागे हेर्न ।
शिक्षा, दीक्षा, पठन-युक्त भई, लागे 'अशोभनीयता' फेर्न ।
'भुलभुल कविता मूल फुटे' झैँ, उनको 'भाव-प्रवाह' फुटेथ्यो ।
प्रतिभाबाट छुटी छहरा, हृदय हृदयमा- 'स्पर्श' गरेथ्यो ।
उपत्यकाको गाथा उनले, छन्द झ्याउरेमा ब्यूँझाए ।
'मुना-मदन' को रचेर काव्य, घर-घरलाई 'द्रवित' तुल्याए Û
"ईश्वरको हाँसो पाएका फूल, छोएर नमार Û"
भनेर उनले अर्कै नै नयाँ देखाए संसार Û
पूर्वीय गौरव दर्शाउँदै- उनले रचेथे- 'शाकुन्तल' Û
मीठो लाग्छ भनी गाथा- थिए उठाएका यो भूतल Û
पश्चिमी जगत्तिर हेरी कविले- 'प्रमिथस' काव्य रचेथे ।
पूर्व र पश्चिम दर्शनलाई- उनले 'निकै' मथेथे ।
'ल्हुनी' र 'म्हेन्दु' सिर्जना गर्दै- शेर्पा र तामाङ वर्ग जगाए ।
गुँथेर गाथा- 'कुञ्जिनी'को, 'राउतहरूको' हाल खुलाए
आस्तिक-नास्तिकको गन्थन- 'सुलोचनामा' हेर्न सकिन्छ ।
बाहुन, राणा, क्षेत्रीहरूको गतिविधि जान्न र बुझ्न सकिन्छ ।
गोसाइँ-स्थानको निर्झर गान सुनेर उनले लेखे काव्य ।
उनको प्रतिभाले देखायो- 'सुन्दर प्रकृति' बनेको भव्य ।
'स्वदेश गौरव' दर्शाउँदै- उनले चिनाए विविध स्थान ।
'भरेर चेत' विशालताको, कविले गर्न खोजे उत्थान ।
वीरहरूको गाथालाई 'लक्ष्मीले' जगाएको पाइन्छ ।
वलिदानी, साहसीप्रति पनि कविले 'सम्मान' जताएको देखिन्छ ।
बोले धर्म- 'कुन मन्दिरमा 'पूजा' गर्छौ- आऊ Û'
मैले बोलेँ- "वीरहरू वलिदान भएको ठाउँ ।"
यस्ता उत्सर्गी भावमा- 'सेवालाई' महìव दिएर
विवेक र पसिना ठूलो ठानी उनी हिँडेथे- 'सत्य' भजेर Û
'वन कुसुम' फुलेको देखाएर, रज-नायक त्यहाँ पुर्याएथे ।
दन्त्य कथाको पारी भान, कविले काव्य उब्जाएथे ।
विविध प्रकारका 'रचना' रच्दै-शिक्षणतिर पनि बढे उनी ।
अदक्षलाई 'दक्ष' बनाई-उच्च गराउन भिडे उनी ।
स्वतन्त्रताको महिमा सम्झी, 'चौहान' र 'राणा प्रताप' जगाए ।
जस्तै आपत् आइपरे पनि, हिम्मत नहार्नुको 'होस' खुलाए ।
'शाहजहाँको' बुझेर इच्छा, 'ताजमहलतिर' दिए ध्यान Û
सहृदयताको व्यापकतामा, यिनका कृतिहरू भर्थे ज्यान Û
रजपूतहरूको साहस सम्झी, 'नाटक' रचिएथ्यो रमणी Û
अरावलीको सुन्दरतामा, 'भल्केथ्यो' 'जल दरबार' 'मणि' ।
स्वदेश-सुधारक शिक्षासेवी, लेख्न तपस्वीतुल्य उनी,
यत्रतत्र सगाइ हिँड्थे- 'हित-चिन्तक' भई, बनी 'सगुनी' ।
रोएको सारङ्गीमा देखे गायन गर्नेहरूको गीत ।
पिछडेका वर्गहरूमा उनले दर्शाएथे- आˆनो प्रीत ।
"के गरुँ त यसै सुतुँ ? अँध्यारैमा ? भन्थे- हजुर Û
हिमालमा जब 'धप्प' बल्दो देखिइन्थ्यो गजुर Û"
पग्ले 'सृजनघन' भनेर उनले- इन्द्रेणीको रङ खुलाए Û
यात्री बन्दै देश-विदेशको 'पुकार-पहाडी' पनि व्यक्ताए Û
शिक्षा अनि साहित्य-क्षेत्रले उनको धेरै नाम चलायो ।
'नेपाल नानीतुल्य छ' भन्दै 'लक्ष्मी निबन्धले' विश्व चिनायो Û
'ज्ञान-ज्योति' फैलाउन खातिर, बन्न गए 'शिक्षा मन्त्री' उनी Û
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको साथै ठडियो 'प्रज्ञा निकाय' पनि Û
'हिमवत्खण्डी'- आदर्शसाथ पश्चिमको गुणलाई उघारी ।
भौतिक-आध्यात्मिकता दुवै-उग्राए उनले, खूब विचारी ।
सुनको बिहान उदाउने कुरा- बालक रमाउन गरेथे उनले ।
चरा र स्वर्गको मीठो गीत, उत्साह जगाउन कथेथे उनले ।
अङ्गे्रजी भाषामा भई प्रवीण, उनले त्यसमा पनि रचे कृति Û
अङ्ग्रेजीका प्रख्यात सिर्जना अनुवाद गरेर- थपे द्युति Û
नेपाल र नेपालीको गौरव, थियो 'रहर' बढाउने उनमा ।
रुस र अन्यत्र पुगेर पनि-देखाए चमत्कार सम्मेलनमा ।
'देश-सुधारक' उनी हुँदा, लागे-राजनीतितर्फ पनि ।
'हैरानी' भोग्न पर्यो यसबाट, घेरिन आए-धुर्त वैगुनी ।
धेरैले उनलाई 'ढाल' बनाए, चाहिने नचाहिने काम गराए ।
छलकपट र स्वार्थी घेरामा- उनको 'यश' जति धमिल्याए Û
'अभिशाप' हुन गयो गतिविधि सारा, यसबाट हुन गए 'डण्डित' पनि Û
घायल पछीतुल्य बनेर- हुन गए बडो 'पीडित' उनी Û
ईष्र्या द्वेषले थाल्यो डस्न, देखाए 'दोष' सहयोगीले नै ।
कुरा लगाई 'जाति' बन्ने- राखे इरादा उपयोगीले नै ।
तब लाग्यो उनलाई क्यान्सर रोग, कुपथ परेको ठानियो ।
सक्रिय हुन खोज्नेको 'आन्द्रा', भारततर्फ लगेर काटियो ।
'नेपालीमै' स्वदेशभर पढाउने उनको 'आदर्श' थियो ।
विषाक्त कारण बन्न गएर-यसबाटै क्लेश उब्जन गयो ।
खेद मनाए साराले तब- कुटिल काम हुन गएकोमा Û
'भौगोलिक त्रुटि भो' भने कसैले- 'गुणका वैरी' बढेकोमा Û
आखिर-निभ्न नै गए उनी, मर्न नचाहँदा नचाहँदै पनि ।
शिक्षक विद्यार्थीहरू झुमिए- 'अन्तिम दर्शन' गर्न भनी Û
गरियो प्रार्थना पुगी चितामा- "देवदूत हे महान्" भनेर Û
स्थानीय व्यक्तिहरू त्यहाँ झुके, गुम्यो उज्यालो भन्ठानेर Û
श्रमिक थिए कवि उपकारी, हेर्न खोज्दथे 'तम' खारी Û
कृतघ्नताको बनी शिकार, उल्टो 'दोषी' भई लाचार Û
मुटुको धुकधुक बन्द भएको, आर्यघाटमा चिता जलेको Û
देखे संवेदनशीलहरूले- 'सत्व मिटी' निर्द्वन्द्व भएको Û
आज पचासौँ वर्षपछि- कविको मनाउन लागिँदैछ 'शताब्दी Û
मरेपछि गुण देखिन थाल्यो, अवगत हुँदैछ उनको 'उपलब्धि' Û
'गुणको अन्त्य हुँदोरहेनछ'- भन्ने देखिन थाल्यो अहिले Û
भित्र घुसेको 'उज्ज्लताको'- सुकीर्ति फैलन थाल्यो अहिले Û
ज्वालामुखी विस्फोट भएथ्यो कविलाई पागल ठानिँदा,
छैटौँ इन्द्रीय बोलेथ्यो-रहस्य भित्री नजानिँदा ।
परिपञ्ची स्वार्थ विरुद्धमा जागृति- 'अभियान' थाल्नेलाई,
ठान्दै-ईशा, गान्धीतुल्य- गरिदोरहेछ पछि हाई हाई ÛÛ
गीतामा झैँ- सार कुरा जति ग्रहण गरौँ अब हामी सबले Û
'विकार' र 'विकृति' पन्छाएर- 'शुभ-चिन्तन' प्रबल गरौँ सबले Û
उपसंहार-
हानथापको खेलमा, पर्न गए कवि झेलमा ।
'मालिकवादी' परिपञ्चीको फस्नगए- ठेलमठेलमा Û च
